شماره ۹۵۲

خواص درمانی گیاه گزنه

خواص درمانی گیاه گزنه

دکتر آمنه عامری - داروساز

گزنه ‮ ‬‭(‬Urtica dioica‭)‬گیاهی شورپسند و هالوفیت است‮. ‬باغبانان از اینکه گزنه تمام مواد‮ ‬غذایی خاک را جذب می‌کند شکایت دارند اما همین موضوع باعث شده تا گزنه داروی بسیار خوبی برای بیماری‌های ناشی از کمبود مواد‮ ‬غذایی و معدنی باشد‮. ‬کاشت این گیاه دربهار انجام می‌گیرد،‮ ‬دوبار درسال می‌توان اقدام به جمع‌آوری ساقه کرد‮. ‬برگ‌ها را ازگیاهان20‮‬ تا50‮‬ سانتی‌متر جمع‌آوری می‌کنند‮. ‬برداشت گل و شکوفه‌ها درتابستان آغاز می‌شود‮. ‬محل رویش این گیاه در نواحی مرطوب، مناطق شمالی،‮ ‬شمال‮ ‬غرب و مرکزی ایران می‌باشد‮.‬
گزنه برای درمان افزایش فشارخون کاربرد وسیعی دارد‮. ‬بررسی‌های آزمایشگاهی نشان داده است که عصاره‌ی آبی گزنه موجب کاهش فشارخون‮ ‬غیرطبیعی دربافت زنده موش‌صحرایی می‌شود‮. ‬این عصاره روی ماهیچه‌ی‮ ‬قلب و انقباض‌پذیری عروی تأثیر گذاشته و نتایج بررسی‌ها نشان داده است عصاره‌ی گزنه‮(‬0‭/‬1تا‮‬5‮‬گرم برلیتر‮) ‬یک افزایش را درآهنگ آئورت به وجودآورده که به علت فعالیت‮ ‬گیرنده‌های آدرنالینی a۱  ‬می‌باشد‮.‬
با این وجود عصاره‌ی گزنه موجب کاهش فعالیت قلب نیز می‌شود ‮(‬که از طریق تحریک مسیرهای‮ ‬غیرآدرنالینی و‮ ‬غیرکلینرژیکی می‌باشد‮) ‬که موجب می‌شود اثرات عروق آن تاحدودی جبران شود و علت اصلی‮  ‬کاهش فشارخون دربافت‌های زنده باشد‮.‬
اثر دیگر گزنه تکثیر لنفوسیت انسانی،‮ ‬جلوگیری از التهاب در مفاصل،‮ ‬درمان پروستات،‮ ‬کاهش قندخون،‮ ‬مدر و کاهش سدیم ادرار می‌باشد‮.‬
درکشور مراکش،‮ ‬گزنه یکی از پرکاربردترین گیاهان دارویی برای درمان‌سنتی افزایش فشارخون در سرخرگ‌ها می‌باشد‮.‬
قابل ذکر است گزنه دارای پلی‌فنل‌ها،‮ ‬تانن‌ها می‌باشد که روی کاهش فشار شریانی بسیار مؤثراست‮. ‬تاکنون خاصیت گشادکنندگی رگ‌ها برای گزنه به طور عملی به دست نیامده است‮. ‬وقتی که عصاره‌ی‮ ‬آبی این گیاه‮ ‬‭(‬AEN‭)‬‮‬ را روی آئورت خارج شده از بدن موش‮  ‬آزمایش نمودند به طور شگفت آوری متوجه شدند که‮ ‬AEN‮‬ موجب افزایش انقباض وریدی می شود و درحقیقت عمل کاهش فشار عروقی را انجام نمی‌دهد وبه طور مستقیم روی ماهیچه‌ی صاف وریدی عمل می‌نماید‮. ‬تأثیر ‮‬AEN‮‬ بیشتر به خاطر فعال بودن گیرنده‌های آدرنالینی آلفا یک بوده قابل توجه است که اگرچه تأثیرات قوی آدرنالینی‮‌‌‬ـ آلفا یک‮‬AEN‮ ‬ روی آئورت وجود دارد اما به نظر نمی‌رسد که گیرنده‌های آدرنالینی آلفا یک،‮ ‬تأثیری روی قلب داشته باشد‮. ‬تأثیری که‮ ‬AEN‮ ‬روی قلب می گذارد بیشتر به خاطر خاصیت کرونوتروپیکی منفی آن است که کاهش ضربان قلب را به همراه دارد و آن نیز به خاطر فعال‌سازی مسیر آدرنالینی ـ آلفا یک می‌باشد‮.‬
درنتیجه می‌توان گفت که گزنه کاهش ضربان قلب را موجب می‌گردد که این اثر مستقل از خاصیت کلینرژیک و گیرنده‌های a۱ ‮می‌باشد‮.‬
این تأثیر نیز به نوبه‌ی خود باعث کاهش فشارخون می‌شود‮. ‬نتایج نشان می‌دهد که گزنه انقباض عروقی را که مستقل از وجود آندوتلیوم می‌باشد،‮ ‬باعث می‌شود با این وجود ممکن است که این تأثیر در بدن موجود زنده به وسیله‌ی کاهش فعالیت قلب که به وسیله‌ی‮ ‬AEN‮ ‬ موجب شده پوشانده شود‮. ‬لازم به ذکر است،‮ ‬تأثیر در رگ‌ها و مویرگ‌های مقاومتی کوچک متفاوت می‌باشد که تعیین کننده‌های اصلی فشارخون دررگ‌های بزرگ مانند آئورت می‌باشند‮.‬
عصاره‌ی دانه‌های گزنه دارای خواص آنتی‌اکسیدانی در برابر افلاتوکسین‮‬‭ (‬AF‭)‬‮‬می‌باشد‮. ‬آلفاتوکسین‌ها گروهی از میکروتوکسین‌ها هستند که به عنوان یک ماده‌ی آلوده‌کننده‌ی موادغذایی وجود دارند‮. ‬آلفا توکسین‌ها متابولیت ثانویه‌ی قارچ آسپرژیلوس می‌باشد،‮ ‬که شامل ترکیبات به هم پیوسته و باتفاوت‌های اندک از لحاظ ساختار شیمیایی می‌باشند‮.‬
آلفا توکسین‌های‮‬‭(‬AF B1‭)‬B1‮ ‬جزء شایع‌ترین و قوی‌ترین‮ (‬ازلحاظ سمی بودن‮) ‬آلفا توکسین‌ها هستند و عوارضی مانند سرطان کبد را به همراه دارند‮. ‬درحال حاضر روش قطعی برای سم‌زدایی‮ ‬غذاهای آلوده به میکروتوکسین‌ها وجود ندارد‮. ‬وقتی انسان این‮ ‬غذاها را مصرف می‌کند آلفا توکسین‮ ‬B1‮‌‬در داخل کبد متابولیزه می‌شود و واسطه‌های شیمیایی بسیارفعال را تولید می‌نماید که به‮ ‬DNA‮ ‬متصل شده باعث اختلال در رونویسی و تکثیر‮ ‬غیرطبیعی سلولی می‌شود و منجر به سرطان می‌گردد‮.‬
دوزهای بزرگ از‮ ‬AFB1‮ ‬به علت سیروز کبدی ایجاد شده موجب‮  ‬بیماری یا مرگ می‌شود یکی دیگر از عوارض‮ ‬AFB1،‮ ‬سمی نمودن سیستم ایمنی بدن می‌باشد که دراین حالت بیشترین تأثیر برعملکرد واسطه‌ی سلولی ویاخته‌ی بیگانه خوار،‮ ‬می‌باشد‮.‬
از ریشه‌های گیاه گزنه‌ی دو پایه در استروئیدها‮ (‬ترکیبات قابل حل درچربی‮)‬، ‮‬ترپن‌ها، فنیل‮‌‬پروپانوید، کومادین درپلی‌ساکاریدها و لکتین‌ها استفاده می‌شود‮.‬
دانه‌ی گزنه، اسپرس نامیده می‌شود‮. ‬تجزیه و تحلیل بخشی از چربی دانه‌ی گزنه،‮ ‬وجود نسبت بالایی از اسیدهای چرب اشباع نشده به ویژه پالمیتیک‮ (‬اسیدی که درروغن خرما یافت می‌شود‮) ‬و مقداری اسیدچرب اشباع نشـده امگا‮ ‬3‮‬رانشان می‌دهد‮.‬
عصاره‌ی آبی متانولی به دست آمده از ریشه‌های گیاه گزنه برای درمان هیپرپلازی‮ ‬غده‌ی پروستات و از دانه‌ها و عصاره‌ی آبی بخش‌های بالایی گیاه گزنه برای درمان بیماران مبتلا به سرطان استفاده می‌شود‮. ‬نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که عصاره‌ی آبی گیاه گزنه تکثیر سلول‌های سرطانی‮ ‬غده‌ی پروستـــات در محـــیط کشت‮‬‭ (‬in vitro‭)‬‮‬ را مهار می‮‌‬کند‮. ‬گزنه دارای فعالیت آنتی‌اکسیدانی بوده واز آسیب بافت‌های کبدی جلوگیری می‌کند‮. ‬مکمل‌های گیاه گزنه دارای اثر محافظتی دربرابر‮ ‬TCA‮ (‬چرخه‌ی اسید کربوکسیلیک‮) ‬ناشی ازصدمه به سلول‌های کبد می‌باشند‮. ‬با این وجود اطلاعاتی در مورد تأثیرات محافظتی دانه‌های گزنه‮ ‬‭(‬UDS‭)‬‮‬دربرابر آلفا توکسین‌های مترشحه از سلول‌های سرطانی کبد در دسترس نمی‌باشد‮. ‬بررسی‌هایی برای تأثیر دانه‌های گزنه درپیشگیری از آسیب‌های کبدی انجام شد که نتایج آن نشان‌داد که درمان موش صحرایی با‮ ‬UDS‮ (‬دانه گیاه گزنه‮) ‬به طورمؤثر آنها را درمقابل‮‬AF‮‬ القاء شده به وسیله‌ی سلول‌‌های کبدی سرطانی محافظت می‌کند‮. ‬همانگونه که کاهش میزان‮ ‬GGT,ALT, AST‮‬ و پراکسیداسیون چربی کبد این موضوع را اثبات نموده و همچنین میزان آنتی‌اکسیدانی افزایش یافته است‮.‬
بررسی‌های بافت‌شناسی این نتایج را نیز تأیید نمود‮. ‬انواع واکنش‌های اکسیژنی‮ ‬ROS‮ ‬و صدمات پراکسایشی ایجاد شده توسط آفلاتوکسین ازجمله مکانیسم‌های اصلی تخریب سلول‌های کبدی می‌باشد.‬ AFB1‮ ‬با تحریک فسفولیپید‮ ‬A2‮‬موجب تخریب‮ ‬غشاهای سلولی‮  ‬می‌شود به علاوه ممکن است ‮‬AFB1‮ ‬تشکیل‮ ‬ROS،‮ ‬پراکسیداسیون لیپیدی و همچنین تشکیل‮ ‬8‮ ‬ـ هیدروکسی‌دئوکسی‌گائوزین را تحریک نماید‮.‬
باتوجه به نقش‮ ‬ROS‮‬درتولید سرطان ناشی از مواد شیمیایی،‮ ‬توانایی‮ ‬AFB1‮ ‬برای تحریک آسیب اکسایشی به سلول ها و‮‬DNA‮ ‬ممکن است که براساس اتصال DNA‮‬ به‮ ‬AFB1‮‬باشد که افلاتوکسین باعث مهار سنتز پروتئین‌ها می‌شود بنابراین کاهش میزان پروتئین خون،‮ ‬اتفاق می‌افتد‮.‬
گیاه گزنه منبع قابل دسترسی از آنتی‮‌‌‬اکسیدان‌های طبیعی برای صنایع داروسازی و مکمل‌های‮ ‬غذایی می‌باشد‮.‬
عصاره‌ی برگ گیاه گزنه دارای اثر بازدارندگی فعالیت پروتئازی سم بوتولینوم نوع‮‬ A‮‬ و‮‬B‮ ‬ زنجیره‌های سبک است‮. ‬می‌دانیم سم بوتولینوم درمحل عصب ـ عضله عمل می‌کند و آزادسازی استیل کولین‮ (‬ناقل سیستم‮ ‬CNS‮) ‬جلوگیری می‌کند و  درنهایت به وسیله‌ی فلج ماهیچه‮ ‬باعث مرگ می‌شود‮. ‬این سم به وسیله‌ی باکتری‌های‮ ‬غیرهوازی پلی‌پپتیدی سنتز می‌شود که این مولکول دو زنجیره یی ازیک زنجیره‌ی سنگین(‮‬100‮‬کیلو دالتون‮) ‬با ترمینال‮ ‬C‮ ‬تشکیل شده که به زنجیره‌ی سبک (‮‬50کیلو دالتون‮) ‬با ترمینال‮ ‬N‮ ‬ـ متصل شد است که این اتصال از طریق پیوند دی‌سولفات انجام شده است‮. ‬زنجیره‌ی سنگین از ترمینال‮ ‬Nـ با ناحیه‌ی‮ ‬غشایی و از ترمینال‮ ‬C‮‬با ناحیه ی گیرنده‮ ‬،‮ ‬اتصال تشکیل می دهد‮. ‬مکانیسم‮  ‬عمل این سموم به این نحو است که درمرحله‌ی اول،‮ ‬ناحیه‌ی اتصالی زنجیره‌ی سنگین با گانگلیوزیدها‮ (‬چربی‮‌‬های‮‬موجود درماده‌ی خاکستری مغزانسان‮) ‬وترکیبات شیمیایی با میل ترکیبی بالا در ترمینال‌های عصبی پیش سیناپسی اثر متقابل دارند‮. ‬سم به وسیله‌ی فرآیند درون یاخته‌ای به واسطه‌ی گیرنده‮  ‬وارد ترمینال عصبی می‌گردد‮. ‬به محض ورود زنجیره‌ی سبک، انتقال به درون سیتوزال اتفاق افتاده جایی که اتصال پپتیدی یکی از سه پروتئین‮‬ SNARE‮‬ شکسته می‌شود‮.‬
با مهارعملکرد پروتئین‌های‮ ‬SNARE،‮ ‬استیل کولین درمحل سیناپس‌های ماهیچه‮  ‬ـ عصب آزاد نمی شود و فلج ناقص اتفاق می‌افتد‮.‬
سم بوتولینوم قادر به ایجاد تلفات زیادی می‌باشد بنابراین نیاز به شناسایی و تولید مهار کننده‌هایی به عنوان اقدامات درمانی دربرابر این سم ضروری به نظر می‮‌‌‬آید‮.‬
درحال حاضر هیچ درمان دارویی خاصی در برابر مسمومیت‌های حاد ناشی از این سم وجود ندارد‮. ‬استفاده از سرم فقط دریک ساعت اول بعد ازمسمومیت مؤثر است‮. ‬آنتی‌دوت‌ها با یکی از مکانیسم‌های فعالیت‌های اتصال،‮ ‬داخل شدن به وسیله‌ی فرایند درون‌یاخته،‮ ‬انتقال زنجیره‌ی سبک کاتالیزوری به سمت سیتوزول و فرایند پروتئولیتیک،‮ ‬برفعالیت این سم تأثیرگذار می‌باشد‮.‬
تحقیقات زیادی برای پیدا نمودن مهارکننده‌های فعالیت پروتئازی انجام شده‌است و مهارکننده‌های مولکولی کوچک برای مهارکردن فعالیت پروتئازی زنجیره‌های سبک نوع A‮‬ و‮‬B‮ ‬شناسایی شده‌است که بسیاری از آنها از گیاهان مشتق شده است‮.‬
نتایج بررسی های‮ ‬in vitro‮ ‬نشان داده‌است قسمت های ترابیژن‮  ‬چای سیاه درمهارکنندگی فعالیت نوع A،‮  ‬BوE‮ ‬ مؤثر است‮.‬
نتایج بررسی‌ها بیانگر اثر عصاره‌ی برگ‌های گزنه بر دردهای روماتیسمی می‌باشد‮. ‬درحقیقت عصاره‌ی برگ گزنه ازفعالیت پروتئازی زنجیره‌ی‮ ‬سبک نوع‮‬A جلوگیری می‌کند‮.‬

تعداد بازدید : 6773

ثبت نظر

ارسال